Linux là hệ điều hành mã nguồn mở được xây dựng trên nhân Linux (Linux kernel), do Linus Torvalds, khi đó là sinh viên Đại học Helsinki (Phần Lan), công bố năm 1991. Linux miễn phí, chạy trên máy chủ, VPS, máy tính cá nhân, điện thoại Android, router và rất nhiều thiết bị nhúng. Người dùng thường cài Linux qua một “bản phân phối” như Ubuntu, Debian, Fedora hay AlmaLinux.
Bài này giải thích Linux là gì, Linux của nước nào, nhân Linux khác bản phân phối ra sao, nên chọn bản nào, Linux dùng để làm gì và khi nào nên chạy Linux trên VPS. Thông tin phiên bản được đối chiếu với trang chính thức của từng dự án ngày 23/10/2026.
Hệ điều hành Linux là gì?
Hệ điều hành Linux là phần mềm nền quản lý phần cứng (CPU, RAM, ổ đĩa, mạng) và cho các chương trình khác chạy trên đó, giống vai trò của Windows hay macOS. Khác biệt chính là mã nguồn của nhân Linux được công bố công khai theo giấy phép GNU GPL phiên bản 2 (tài liệu nhân Linux), nên ai cũng có thể dùng, sửa và phân phối lại.
Từ “Linux” thường được dùng theo hai nghĩa:
- Nhân Linux: phần lõi giao tiếp trực tiếp với phần cứng. Trang chủ kernel.org mô tả Linux là một bản sao của hệ điều hành Unix, được Linus Torvalds viết lại từ đầu cùng một cộng đồng lập trình viên trên Internet.
- Cả hệ điều hành dựa trên nhân Linux: nhân cộng với thư viện, công cụ dòng lệnh, trình quản lý gói và giao diện. Dự án GNU gọi tổ hợp này là GNU/Linux, vì nhiều công cụ cơ bản đến từ GNU (gnu.org).
Vì mã nguồn mở, Linux không thuộc về một công ty duy nhất. Nếu bạn chưa rõ khái niệm này, xem thêm mã nguồn mở là gì.
Linux của nước nào? Ai tạo ra Linux?
Linux ra đời ở Phần Lan: Linus Torvalds, sinh viên khoa học máy tính 21 tuổi tại Đại học Helsinki, viết nhân Linux năm 1991 (Linux.com, trang của Linux Foundation). Tuy vậy, Linux không thuộc sở hữu của Phần Lan hay quốc gia nào. Nhân Linux được phát triển chung bởi lập trình viên và doanh nghiệp từ nhiều nước.
- 25/8/1991: Torvalds đăng thông báo trên nhóm tin Usenet comp.os.minix rằng ông đang viết một hệ điều hành miễn phí “chỉ là sở thích” cho máy 386/486 (Linux.com).
- 5/10/1991: Torvalds phát hành bản nhân đầu tiên. Bản 0.01 có 10.239 dòng mã (Linux Foundation).
- Hiện nay: Linus Torvalds vẫn là người duy nhất hợp nhất mã vào nhánh chính của nhân, mỗi 2–3 tháng có một bản nhân lớn (tài liệu quy trình phát triển nhân). Theo Linux Foundation, đến năm 2015 đã có gần 12.000 lập trình viên từ hơn 1.200 công ty đóng góp mã cho nhân Linux (Linux Foundation, 2015).
Linux Foundation là tổ chức phi lợi nhuận hỗ trợ dự án nhân Linux và nhiều dự án mã nguồn mở khác. Các bản phân phối thì do cộng đồng hoặc công ty riêng duy trì: Ubuntu do Canonical (Anh), Red Hat Enterprise Linux do Red Hat (Mỹ), Debian và Arch Linux do cộng đồng tình nguyện.
Nhân Linux và bản phân phối Linux khác nhau thế nào?
Nhân Linux chỉ là phần lõi, tự nó chưa dùng được như một hệ điều hành hoàn chỉnh. Bản phân phối (distribution, hay gọi tắt là distro) đóng gói nhân Linux cùng công cụ hệ thống, trình quản lý gói, kho phần mềm, trình cài đặt và chính sách cập nhật riêng, để người dùng tải về cài ngay.
Nhân Linux Bản phân phối Linux Là gì Phần lõi quản lý phần cứng, tiến trình, bộ nhớ, mạng Hệ điều hành hoàn chỉnh: nhân + công cụ + phần mềm Ai phát triển Cộng đồng nhân Linux, Linus Torvalds điều phối, phát hành tại kernel.org Từng dự án hoặc công ty: Canonical, Red Hat, Debian, Fedora… Người dùng gặp ở đâu Lệnh uname -r cho biết phiên bản nhânTên hệ điều hành khi cài VPS: Ubuntu 24.04, Debian 13, AlmaLinux 10… Cập nhật Bản nhân lớn mới khoảng 2–3 tháng một lần; ngày 23/10/2026 kernel.org ghi bản mainline 7.3 và bản stable 7.2.12 Mỗi bản có vòng đời hỗ trợ riêng, ví dụ Ubuntu LTS 5 năm
Trên một máy Linux bất kỳ, bạn có thể xem bản phân phối và phiên bản nhân đang chạy bằng hai lệnh sau. Lệnh chỉ đọc thông tin, không thay đổi hệ thống:
cat /etc/os-release # tên và phiên bản bản phân phối
uname -r # phiên bản nhân LinuxCác bản phân phối Linux phổ biến hiện nay
Các bản phân phối Linux phổ biến cho máy chủ là Ubuntu LTS, Debian, Red Hat Enterprise Linux và hai bản tương thích miễn phí AlmaLinux, Rocky Linux. Với máy cá nhân, Ubuntu, Fedora, Linux Mint và Arch Linux được dùng nhiều. Bảng dưới tóm tắt mục đích dùng của từng bản.
Bản phân phối Do ai duy trì Đặc điểm chính Hợp với Nguồn Ubuntu (LTS) Canonical Dựa trên Debian. Bản LTS ra 2 năm một lần, hỗ trợ tiêu chuẩn 5 năm; bản hiện hành 26.04 LTS (đến 5/2031) và 24.04 LTS (đến 5/2029) Người mới, VPS chạy website, máy lập trình ubuntu.com Debian Cộng đồng tình nguyện Bản stable hiện tại là Debian 13 “Trixie” (8/2025); mỗi bản có khoảng 3 năm hỗ trợ đầy đủ và 2 năm LTS Máy chủ cần ổn định, ít thay đổi wiki.debian.org Red Hat Enterprise Linux (RHEL) Red Hat Bản thương mại, vòng đời 10 năm cho mỗi phiên bản lớn, có hỗ trợ trả phí Doanh nghiệp cần hỗ trợ từ hãng, phần mềm yêu cầu RHEL redhat.com AlmaLinux, Rocky Linux AlmaLinux OS Foundation; cộng đồng Rocky Miễn phí, tương thích nhị phân với RHEL; thay thế phổ biến cho CentOS Linux đã ngừng Máy chủ quen hệ Red Hat, không cần hợp đồng hỗ trợ almalinux.org, rockylinux.org Fedora Cộng đồng Fedora, Red Hat tài trợ Cập nhật công nghệ mới nhanh; bản hiện tại Fedora 44 Máy lập trình, người muốn phần mềm mới fedoraproject.org Arch Linux Cộng đồng Tối giản, người dùng tự lắp ráp và cấu hình hệ thống Người đã quen Linux, muốn hiểu sâu archlinux.org
Về CentOS: CentOS Linux 8 đã hết vòng đời từ 31/12/2021 và dự án chuyển sang CentOS Stream, một bản đi trước RHEL (centos.org). Nhiều bài hướng dẫn cũ vẫn dùng CentOS 7. Nếu cài máy chủ mới, nên chọn AlmaLinux, Rocky Linux hoặc Ubuntu LTS thay cho CentOS Linux.
Ngoài ra còn các bản cho mục đích riêng, ví dụ CloudLinux dành cho máy chủ shared hosting (CloudLinux là gì). Nếu bạn định dùng Ubuntu, đọc thêm Ubuntu là gì.
Linux dùng để làm gì? Linux có trong những thiết bị nào?
Linux dùng để chạy máy chủ web, VPS và hạ tầng đám mây, làm nền cho điện thoại Android, thiết bị nhúng như router, TV, camera, và cho máy tính của lập trình viên. Linux Foundation cho biết Linux đang chạy trên toàn bộ 500 siêu máy tính trong danh sách TOP500 và là xương sống của điện toán đám mây (Linux Foundation, 2021).
Máy chủ, VPS và đám mây
Máy chủ là mảng Linux được dùng rộng rãi. Phần lớn phần mềm máy chủ như web server Nginx, Apache, cơ sở dữ liệu MySQL, PostgreSQL và Docker đều có bản chính thức cho Linux và thường được hướng dẫn trên Linux trước. Linux không tốn phí bản quyền hệ điều hành, chạy tốt khi không có giao diện đồ họa nên tiết kiệm RAM, và quản trị từ xa qua SSH.
Điện thoại Android
Android dùng nhân Linux. Tài liệu chính thức của Android ghi nhân Android dựa trên nhân Linux bản hỗ trợ dài hạn (LTS), có thêm các bản vá riêng cho Android (source.android.com). Tuy vậy, Android không phải một bản phân phối GNU/Linux thông thường: phần ứng dụng và giao diện do Google phát triển riêng.
Thiết bị nhúng và IoT
Router, TV thông minh, đầu ghi camera, thiết bị công nghiệp thường chạy một bản Linux thu gọn. Các nhà sản xuất dùng công cụ như Yocto Project để tự dựng bản Linux riêng cho thiết bị. Khi một dịch vụ báo bạn đăng nhập từ “thiết bị Linux”, đó có thể là một trong các thiết bị này, một máy tính chạy Linux hoặc một trình duyệt tự nhận là Linux.
Máy tính cá nhân và lập trình
Trên máy tính để bàn, Linux phổ biến với lập trình viên và quản trị hệ thống. Người dùng Windows có thể chạy Linux ngay trong Windows bằng WSL (Windows Subsystem for Linux) mà không cần cài song song (Microsoft Learn). Đây là cách nhẹ nhàng để học lệnh Linux trước khi thuê VPS.
Ưu điểm và nhược điểm của Linux
Ưu điểm chính của Linux là miễn phí, mã nguồn mở, nhẹ và rất mạnh khi làm máy chủ. Nhược điểm chính là phải làm quen với dòng lệnh, một số phần mềm phổ biến trên Windows không có bản cho Linux và việc hỗ trợ phụ thuộc vào bản phân phối bạn chọn.
Ưu điểm Nhược điểm Miễn phí bản quyền với hầu hết bản phân phối, không tính phí theo số lõi CPU hay số người dùng Bộ Microsoft Office, Photoshop, nhiều game và phần mềm kế toán không có bản chính thức cho Linux Chạy tốt trên cấu hình thấp; máy chủ không cần giao diện đồ họa nên VPS 1–2GB RAM vẫn chạy được website nhỏ Người mới phải học dòng lệnh, phân quyền file, cách đọc log Phần mềm máy chủ (Nginx, MySQL, PHP, Docker, n8n) có sẵn trong kho gói, cài bằng một lệnh Một số thiết bị như máy in, card Wi-Fi đời mới có thể thiếu driver Cập nhật bảo mật thường xuyên, mô hình phân quyền chặt (user thường, sudo, root) Nhiều bản phân phối khác nhau, hướng dẫn cho bản này có thể không đúng với bản khác Mã nguồn mở, có thể kiểm tra và tùy biến Hỗ trợ chính thức có trả phí chỉ có ở một số bản như RHEL hoặc Ubuntu Pro
Linux có bị virus không? Có. Máy tính cá nhân chạy Linux thường ít bị mã độc phổ thông nhắm tới, nhưng máy chủ Linux vẫn thường bị dò mật khẩu SSH, cài mã đào tiền ảo hoặc bị chiếm qua lỗ hổng ứng dụng web. Vì vậy máy chủ Linux vẫn cần cập nhật, tường lửa và đăng nhập bằng SSH key; xem cách bảo mật VPS Ubuntu.
Khi nào chưa nên dùng Linux?
Bạn chưa nên chuyển sang Linux nếu công việc phụ thuộc vào phần mềm chỉ có trên Windows hoặc macOS, hoặc bạn không có thời gian học quản trị cơ bản. Trên máy chủ, nên dùng Windows Server khi ứng dụng chỉ chạy trên Windows.
- Máy tính cá nhân cần Microsoft Office bản đầy đủ, phần mềm kế toán, thiết kế hoặc game chỉ có trên Windows.
- Máy chủ chạy ứng dụng ASP.NET Framework đời cũ, Microsoft SQL Server bản cũ, phần mềm quản lý cần giao diện Windows hoặc cần Active Directory. Trường hợp này xem Windows Server là gì.
- Bạn cần website chạy ngay mà không muốn tự quản trị máy chủ: shared hosting hoặc dịch vụ có người quản trị phù hợp hơn tự vận hành VPS Linux.
Linux trên VPS: nên chọn bản nào và bắt đầu từ đâu?
Với VPS chạy website, ứng dụng web hoặc công cụ tự động hóa, Linux là lựa chọn mặc định vì nhẹ và không tốn phí bản quyền. Người mới nên chọn Ubuntu 24.04 LTS hoặc 26.04 LTS; nếu đã quen hệ Red Hat, chọn AlmaLinux hoặc Rocky Linux. Nếu chưa rõ VPS là gì, đọc VPS là gì và khi nào nên dùng trước.
- Chọn hệ điều hành khi tạo VPS. Trang VPS NVMe của Tino ghi hỗ trợ hệ điều hành Linux và Windows Server, có Full Root Access và Web Console (noVNC) (kiểm tra 20/10/2026). Muốn đổi bản phân phối sau này, xem cách cài lại hệ điều hành trên VPS tại Tino.
- Kết nối vào VPS bằng SSH. Tìm hiểu SSH là gì rồi làm theo hướng dẫn kết nối VPS bằng SSH trên Windows, macOS hoặc điện thoại.
- Bảo mật trước khi cài ứng dụng. Cập nhật hệ thống, tạo user có quyền sudo, chuyển sang SSH key, bật tường lửa sau khi đã mở cổng SSH.
- Học vài lệnh kiểm tra cơ bản. Ví dụ kiểm tra dung lượng ổ đĩa VPS Linux hoặc dùng lệnh find để tìm file.
Lộ trình đầy đủ từ lúc nhận VPS đến khi chạy website ổn định có trong bài cách sử dụng VPS cho người mới.
Câu hỏi thường gặp về Linux
Linux là phần mềm gì?
Linux là phần mềm hệ điều hành, tức lớp phần mềm nền nằm giữa phần cứng và các ứng dụng. Linux không phải một ứng dụng để cài lên Windows như trình duyệt hay Word. Bạn cài Linux thay cho Windows, cài song song, chạy trong máy ảo, hoặc dùng sẵn trên VPS.
Thiết bị Linux là gì?
Thiết bị Linux là bất kỳ thiết bị nào chạy hệ điều hành dựa trên nhân Linux: máy chủ, VPS, laptop cài Ubuntu, Chromebook, router, TV thông minh. Khi Google hay mạng xã hội báo có lượt đăng nhập từ “thiết bị Linux” mà bạn không nhận ra, hãy kiểm tra danh sách phiên đăng nhập, đăng xuất phiên lạ và đổi mật khẩu.
Linux có miễn phí không?
Nhân Linux và phần lớn bản phân phối như Ubuntu, Debian, Fedora, AlmaLinux, Rocky Linux tải và dùng miễn phí, kể cả cho mục đích thương mại. Một số bản doanh nghiệp như Red Hat Enterprise Linux bán theo gói đăng ký để nhận hỗ trợ và cập nhật từ hãng.
Linux và Windows khác nhau thế nào?
Windows là phần mềm thương mại của Microsoft, dùng giao diện đồ họa là chính và có nhiều phần mềm văn phòng, game. Linux mã nguồn mở, miễn phí, có nhiều bản phân phối và mạnh ở mảng máy chủ. Xem thêm hệ điều hành Windows là gì và nên chọn hosting Linux hay Windows.
Người mới học Linux nên bắt đầu với bản nào?
Ubuntu LTS hoặc Linux Mint dễ bắt đầu vì có trình cài đặt đơn giản và nhiều tài liệu. Để học quản trị máy chủ, nên dùng Ubuntu Server LTS trên máy ảo, WSL hoặc một VPS nhỏ, rồi luyện các lệnh quản lý file, user, gói phần mềm và dịch vụ.
Nguồn tham khảo
- kernel.org: About Linux Kernel (truy cập 20/10/2026)
- kernel.org: danh sách bản nhân mainline, stable, longterm (truy cập 23/10/2026)
- docs.kernel.org: Linux kernel licensing rules (GPL-2.0) (truy cập 20/10/2026)
- docs.kernel.org: How the development process works (truy cập 20/10/2026)
- Linux.com: What Is the Linux Kernel? (truy cập 20/10/2026)
- Linux Foundation: Anniversary of First Linux Kernel Release (2015) (truy cập 20/10/2026)
- Linux Foundation Training: Happy 30th, Linux! (2021) (truy cập 20/10/2026)
- GNU Project: Linux and the GNU System (truy cập 20/10/2026)
- Android Open Source Project: Kernel overview (truy cập 20/10/2026)
- Yocto Project (truy cập 20/10/2026)
- Ubuntu: Release cycle (truy cập 23/10/2026), Ubuntu và Debian (truy cập 20/10/2026)
- Debian Wiki: DebianReleases (truy cập 23/10/2026)
- Red Hat: Enterprise Linux Life Cycle (truy cập 20/10/2026)
- AlmaLinux OS, Rocky Linux, Arch Linux (truy cập 20/10/2026), Fedora (truy cập 23/10/2026)
- CentOS: CentOS Linux EOL (truy cập 20/10/2026)
- Microsoft Learn: What is Windows Subsystem for Linux (truy cập 20/10/2026)
